Catalán ribagorzano

Iste articlo ye sobre o dialecto ribagorzano d'o catalán. Ta atros emplegos se veiga ribagorzano.

Ribagorzano Ribagorçà
Variedatz d'o catalán
Mugas lingüisticas d'o catalán ribagorzano, seguntes Ramon Sistac
Localización cheografica
Parlato en	Ribagorza
Lugar(s) principal(s)	Lo Pont de Suert, Benavarri
Atras denominacions	{{{atras denominacions}}}
Charradors
Oficial en	{{{oficial}}}
Reconoixito en	{{{reconoixito}}}
Regulato por	{{{regulato}}}
Vitalidat
Escritors principals
Rasgos dialectals
ISO 639-1	{{{iso1}}}
ISO 639-2	{{{iso2}}}
ISO 639-3	{{{iso3}}}
SIL	{{{sil}}}

O catalán ribagorzano ye o dialecto d'o catalán que se charra en a cuenca d'a Noguera Ribagorzana u Ribagorza Oriental, dividita entre as provincias de Uesca y Lleida. Tamién se charra en a Litera. Limita a lo sud con o fragatín, que tiene caracteristicas mixtas entre leidán y ribagorzán. O catalán ribagorzano fa part d'un conchunto de parlas de transición ta l'aragonés.

Fonetica

Bi ha casos que o ribagorzán tien E ubierta y en catalán nordoccidental tien E zarrata pa ixa mesma palabra:

• Casos que derivan d'a E curta latina:
  • Posesivos meu, teu, seu
  • Herba: se troba con E ubierta en Benavarri, Aler, Gabasa, Sarradui, y parlas de Chuseu-Torres.
  • Pedra: en Las Pauls, Pobla de Roda, Boí, Senet, Vilaller, Bono, Pedrafita, Sarradui, Llascuarre, Gabasa, Aler y Chuseu-Torres.
  • Festa: en Pont de Suert, Bono, Vilargüé, Pedrafita, Sarradui, Roda, Aler, Torres, Gabasa.

• Casos que derivan d'a E larga y I curta latinas:
  • Neu: en Tamarit de Llitera, Pobla de Roda, Las Pauls, Pedrafita, Sopeira, Benabarri, Gabasa, Albelda.
  • Negro en Torres, con E ubierta y en cuenta de Negre, que tien E curta en catalán cheneral.

• Atros casos:
  • Sufixos -ero: cordè, fornè en cuenta d'as prenunciacions más chenerals de forné y cordé.

Fueras d'a parla d'Arén, o fonema palatal fricativo sonoro G, J d'o catalán s'enchorde en o mesmo fonema prepalatal africato xordo que a ch aragonesa y castellana:

• Chove, Chermà en cuenta de Jove, Germà.

Os grupos latins CL, GL, FL, PL, GL, BL, palatalizan ta cll, gll, fll, pll, gll, bl tanto si son inicials como si son interiors. Eixemplos:

• pllorà, cllau, illesia, fllama.

O grupo -GL- puede perder l'elemento oclusivo dimpués d'a palatalización

• llera.

A S sonora catalana s'enchorde en S xorda en parte d'a comarca.

• Casa, Cosí se pronuncian como Cassa, Cossí.

O grupo latín -CT- (-KT-) mantién a i encara en bellas palabras:

• En parte d'a Ribagorza lleit, como en gran parte d'o catalán occidental (parlas d'Andorra, Pallars y Matarranya plegando dica Los Puertos de Moriella)
• pleit, guareit como en o Baixo Matarranya.
• treit, feit, como en maellán y parte d'o pallarés.

Morfolochía

Os pasatos imperfectos d'os verbos en -ia d'o catalán cheneral se fan en -iba.

• sentiba en cuenca de sentia.

Lexico

A part d'o lexico catalán occidental u nordoccidental común con l'aragonés cheneral u especificament con l'aragonés centro-oriental y aragonés oriental, bi ha casos de coincidencias d'o lexico aragonés con o lexico especificament ribagorzán y ye difícil dicir si ye un aragonesismo u si ye una isoglosa común. Ye o caso de navada, que en aragonés ye "navata".

Variedatz

• Parla d'a Val de Boí
• Parlas d'a Val de Barrabés
  • Parla de Sopeira
• Parlas d'a Val de Baliera
  • Parla de Bonansa
  • Parla de Noals
  • Parla de Castanesa
• Parla de l'Alta Isavana
• Parlas d'a Ribagorza meya central y Isavana baixa
  • Parla de Calvera-Las Farrerías
  • Parla de Sarradui
  • Parla de La Ribera
  • Parla de Roda
  • Parla de Güell-Pueyo
  • Parla de Llaguarres
• Parlas d'a Baixa Ribagorza central
  • Parla d'Aler
  • Parla de Zanui
  • Parla de Sant Isteban de Litera
• Parlas d'a Baixa Ribagorza oriental
  • Parla de Benabarri
  • Parla d'Areny de Noguera
• Parlas d'o centro, sud y este d'a Litera