Pronombres adverbials derivatos d'IBI

De Biquipedia
(Reendrezato dende Bi/i/ie)
Ir ta: navego, busca

A particla pronominoadverbial i/bi/ie se remonta a o latín IBI.

Existe en muitas luengas romances antimás de l'aragonés: italián, vi, francés, y, occitán, i, gascón, catalán, hi.

O significato ye sobretot a significación inicial d'adverbio de puesto, y ixo, d'alcuerdo con a desaparición d'a diferencia entre ablativo y acusativo, tanto pa reposo (en un puesto) como pa dirección (ta un puesto).

Tamién puede representar pronominalment situacions adverbials expresatas con a preposición ad en relación con presonas y cosas.

Asinas sirve pa reproducir un complemento preposicional que empieza con qualsiquier preposición que no siga de ni asimilable a de

En a evolución de bellas lenguas a particla i a sustituito a o pronombre de dativo, (li, lis en aragonés) en construccions de dativo+acusativo:

A particla pronominoadverbial existiba en castellán meyeval pero desapareixió, deixando fosilizato o suyo emplego en a forma impresonal presente d'o verbo haber postpuesta, (ha y > hay).

[editar] A particla hi en catalán

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Pronombre adverbial hi en catalánveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].
  • S'emplega sustituindo un complemento que empecipia con a, de dirección u reposo:
    • Pujaràs demà a les Paüls ? Si demà hi pujaré
    • Ja sou a casa? Si, ara fa un moment que hi hem arribat
  • Sustituindo un complemento que empecipia por amb
    • Sempre et demano que em parlis amb franquesa i tu mai no m’hi parles.
  • Sustituindo un complemento que empecipia con per:
    • Per on vau passar, pel pont? Si, hi vam passar molt bé
  • Con bells verbos, prenendo asinas estos verbos un significato especial:
    • Haver-hi: a forma impresonal d'o verbo
    • Sentir-hi: con o sentito de poder sentir
    • Veure-hi: con o sentito de poder veyer en un puesto
  • Reproduce adverbios que acompanyan a bells verbos como tornar-se, resultar, quedar-se, presentar-se, anar y d'este tipo
  • Reproduce adchectivos con función de predicativo que acompanyan a ixos mesmos verbos
    • Borratxo, no hi he anat mai.
  • Reproducir un adchectivo quan o sustantivo a lo que fa referencia ye representato por un pronombre presonal:
    • Em creia queÁ tenia les mans netes però no les hi te.

[editar] A particla i/bi/ie en aragonés

Gnome-searchtool.svg
Ta más detalles, veyer l'articlo Pronombre adverbial i/bi/ie en aragonésveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Una d'as tendencias foneticas de l'aragonés ye alzar as sonoras intervocálicas latinas, -B-, -D- y -G-, y por ixo dicimos leixiva, rader y peder. A evolución de IBI en aragonés de bellas vals Axials, mas que mas as occidentals yera, doncas, BI, con a consonant alzata, (y en cheso se diz encara IB-ye como variant de bi-ye).

En l'aragonés semontanés, ribagorzano y d'a mas gran parte d'o Prepireneu s'emplegaba, manimenos a variant I, que coincide con atrás lenguas, y pareixe que esta variant yera la que s'emplegaba en a Val de l'Ebro y ya la que trobamos en os textos meyevals.

En as parlas orientals como as d'a Ribagorza, A Fueva, Chistau, y a vegatas en Bielsa (aragonés centro-oriental y aragonés oriental) se fa servir a variedat dezaga o verbo -ie:

  • no puedo meter-lo-ie.

En as zonas occidentals (aragonés occidental y aragonés centro-occidental), s'emplega bi dimpués o verbo, como en cheso:

  • se podría fer una planeta que, plantando-bi arbols, sería bien maja.

Tradicionalment s'ha considerato que i/bi teneba uso nomás que como locativo y complemento preposicional que empecipia con a, en, ta, y con o verbo haber. Manimenos bells intresatos en a lingüística ya heban visto que en a literatura chesa se rechistraba un emplego que feba referencia a un complemento preposicional que teneba con. Agora se'n tiene millor conoixencia y se vei que ye como en atras lenguas:

  • Como locativo:
    • Ya bi ye (Panticosa)
    • Porque i vatz a divertir-tos (Estadilla)
    • No i soi estato (Bielsa)
    • No bi so estada (Echo)
    • Y si conviene no ir ta lo café no i be (Echo).
    • La patata se i cría bien(Chistau)
    • La chen se'n va y no i torna/ y els qu'encara i están (Campo)
  • Como complemento preposicional: muitas vegatas con os verbos pensar y creyer, como pensar en bella cosa o creyer en bella cosa.
  • Como complemento preposizcional de puesto: emplego intermeyo entre as dos modalidatz.
    • Por o calso d'o filo no i pasa. (Penya Montanyesa)
    • Un matical de buxos que no i puedes pasar. (Penya Montanyesa). I en este caso sustituye a Por ixe puesto, que tiene un matinal de buxos.
    • ¿ Qué metes en a cambra? no i meto cosa (Fovano)
    • Vas ta Tronzedo? No i voi
    • Totz los anyos se dan cita los fillos de Graus – los que i son y los que anyoraus sonyan que i están. (Graus). I en esta caso sustituye a En Graus.
  • Con verbos que presen un sentito especial: veyer, saper, y, como dimpués explicaremos, haber:
  • Con haber: A forma impersonal d'o verbo haber ye acompanyata d'esta particla. As formas orichinals son
    • Haber-bi: Bi ha /B'ha, Bi heba, Bi hese.
    • Haber-ie: I ha, I heba, I hese.
    • Pero bi ha variacions, como l'ansotán bi'sta, y as formas castellanizatas i hai, i habeba, ecetra…

[editar] Situación d'a particla pronominoadverbial en aragonés

En o proceso de desaparición de l'aragonés a particla pronomino-adverbial ye uno d'os primers caracters que desapareixen: l'emplego regular nomás se da que en bellas vals d'o Pireneu Axial mas conservaderas y fuera d'as vals axials en zonas orientals, (Viello Sobrarbe, A Fueba y Ribagorza), on influye que se charre amán o catalán, on lo emplego ye encara fuerte y regular.

En bells puestos l'emplego en a forma impresonal d'o verbo haber, se fa con a forma castellana d'este mesmo verbo, (que paradoxicament tiene a y fosilizata).

  • I ha /yá/ > I hai /yay/.

Fruito d'as combinacions con l'atra particla en/ne, a vegatas en a forma presonal d'o verbo haber i trobamos tamién una n, que no complementa cosa y que forma con a i una ny:

  • n'i hai /ny hai/
Ferramientas personals
Espacios de nombres

Variants
Accions
Navego
Ferramientas