Astur-Leyonés
De Biquipedia
L'Astur-Leyonés ye un romanze que amanixió como a eboluzión d'o latín en l'aria zentral d'a Cordelera Cantabrica e cabo norueste d'a Meseta Zentral. Güei as suyas bariants, son consideratas por uns como bariants d'una mesma luenga e por atros como luengas relazionatas.
Contenius |
[editar] Dibisions de l'astur-leyonés
[editar] Dibisions cheograficas
- a) Mirandés: s'estendilla por a Tierra de Miranda e ye luenga ofizial chunto con o portugués.
- b) Asturián: se charra en Asturias.
- c) Leyonés: se charra en as probinzias de Lión, Zamora, e Salamanca.
- d) Cantabro u montañés
- e) Estremeño: se charra en o norte de Estremadura e sur d'a probinzia de Salamanca (fabla d'o Rebollar).
[editar] Grupos dialeutals
As parlas e dialeutos asturleyoneses no tienen unas mugas coinzidents de tot con as zonas cheograficas, distribuindo-sen en tres brancas:
- a) Asturleyonés ozidental: ye on se clasifican as parlas d'a parte ozidental d'Asturias e Leyón, o cabo norozidental de Zamora e o Mirandés.
- b) Asturleyonés zentral: ye on se clasifican as parlas d'o zentro d'Asturias e zentro-norte de Leyón.
- c) Asturleyonés oriental: ye on se clasifican as parlas d'a parte oriental d'Asturias, l'ueste de Cantabria e noreste de Leyón.
[editar] Orichen
Ista luenga tien lo suyo orichen en o latín bulgar ye dizir, a parla común d'as chents d'o Imperio Román, prenzipalment as lechions de prozedenzia nort-africana situatas en Asturica Augusta y en Lechión VI, en as tierras abitats per os asturs. A suplantazión d'ista luenga per l'indichena estió lenta pero inaturable, ya que a luenga imperial yera la puerta per muitos dreitos y libertazm entre ellos o més impotant: a ziudadanía romana.
A peculiar eboluzión d'o latín á trabiés de l'asturleyonés en l'autual grupo lingüistico no estió pas espontania en dengún puesto cheografico; paulatinament a parla italica fue transformando-se tal que en o sieglo X bi'n ha un albandono estremo como per estar considerato una modalidat romanze propia.
Ista eboluzión con os sieglos da como resultato que, en a metat d'o sieglo X, aparixen as primeras linias d'ista luenga, o Decumento de Kesos; en un monesterio de Leyón. Antimás continaron salindo muitos decumentos legals en iste romanze per toz os monesterios d'Asturias y Leyón, os cualos indican l'impotanzia en a soziedat d'a luenga. Lochico estando la luenga comuna en tota la Corona de Leyón; pero aparixen decumentos romanzes en Palenzia y repuis lingüisticos d'a luenga en os dialeutos de transizión con o castellán estremeño.
[editar] Soziolingüistica
L'antigo leyonés, conoxito como "leyonés meyebal", estió a luenga ofizial d'o Reino de Lión en os sieglos XIII y XIV. Lo charraban en tota la parti que ocupaba iste reino dende l'Atlantico dica Estremadura. Güei en día s'emplega mui poco. L'unico puesto an dispone d'ofizialidat ye en Miranda do Douro en Portugal an gosa estar clamato mirandés. De fuera d'os territorios portugueses, ofizialidat no en tien ni en Castiella e Leyón, ni en Estremadura, ni en Asturias. En beluns d'estos territorios españols no bi ha ni una contreita referenzia á la protezión d'as bariants locals en os suyos estatutos.
